दाङ । नेपाली काङ्ग्रेस १५औँ महाधिवेशनको महाकुम्भमा होमिएको छ। वडा तहदेखि सुरु भएको अधिवेशनको यात्रा प्रदेशसभा क्षेत्र, प्रतिनिधिसभा क्षेत्र हुँदै केन्द्रीय महाधिवेशनतर्फ अघि बढिरहेको छ। काङ्ग्रेसले यो महाधिवेशनलाई केवल नेतृत्व चयनको नियमित प्रक्रिया होइन, आफूलाई नयाँ ढङ्गले पुनर्संगठित गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्ने समय हो।
तर प्रश्न यतिबेला एउटा मात्रै छ—काङ्ग्रेस सुध्रियो कि नेतृत्व मात्रै फेरियो ?
विशेष महाधिवेशनपछि काङ्ग्रेसले आफूलाई बदलिएको राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। नयाँ नेतृत्व, नयाँ पुस्ता, नयाँ सोच र नयाँ राजनीतिक संस्कारको चर्चा भयो। ‘बदलौँ काङ्ग्रेस, बदल्छौँ देश’ भन्ने सन्देशसहित पार्टीले नयाँ यात्रा सुरु गरेको बताउँदै आएको छ।
तर संगठनको तल्लो तहमा आइपुग्दा परिवर्तनको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ। किनकि पार्टीको सुधार भाषणबाट होइन, व्यवहारबाट प्रमाणित हुन्छ।
दाङको काङ्ग्रेस अहिले त्यही परीक्षाको बीचमा छ। विशेष महाधिवेशनपछि जिल्लामा काङ्ग्रेसको ठुलो पङ्क्ति सभापति गगन थापाको नेतृत्वसँग जोडिएको देखिन्छ। विशेष महाधिवेशनमा खुलेर नदेखिएका कतिपय नेता–कार्यकर्ता अहिले संस्थापन पक्षमा उभिएका छन्। यो परिवर्तनलाई पार्टीभित्र विकसित भइरहेको नयाँ राजनीतिक मनोविज्ञानका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
तर तस्विर यतिमै पूरा हुँदैन।
दाङ काङ्ग्रेसमा संस्थापनइतर धारमा रहेका नेता–कार्यकर्ता पनि छन्। उनीहरूको आफ्नै राजनीतिक इतिहास, संगठनात्मक आधार र आकांक्षा छन्। लोकतान्त्रिक पार्टीमा फरक धार हुनु समस्या होइन। समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब फरक धारलाई पार्टीभित्रको वैध आवाज होइन, विरोधी समूहका रूपमा हेर्न थालिन्छ।
काङ्ग्रेसले विशेष महाधिवेशनबाट पुरानो शैली बदल्ने सन्देश दिएको थियो। अब १५औँ महाधिवेशनले त्यसको परीक्षा लिँदै छ।
पदका लागि प्रतिस्पर्धा हुन्छ कि प्रतिष्ठाका लागि युद्ध ?
यो प्रश्न दाङमा मात्रै होइन, देशभरका काङ्ग्रेस कार्यकर्ताले सोच्नुपर्ने प्रश्न हो।
सभापति बन्न चाहनु अपराध होइन। पदाधिकारी बन्न चाहनु पनि गलत होइन। प्रतिनिधि बन्न खोज्नु पनि स्वाभाविक राजनीतिक आकांक्षा हो। लोकतान्त्रिक पार्टीमा नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा आवश्यक हुन्छ। तर प्रतिस्पर्धाले पार्टीभित्रको सम्बन्ध नै भत्काउने अवस्था आयो भने त्यसको मूल्य अन्ततः उम्मेदवारले होइन, पार्टीले चुकाउँछ।
काङ्ग्रेसको समस्या अहिले नेतृत्वको कमीभन्दा बढी राजनीतिक संस्कारको संकट हो।
आफ्नो पक्षमा हुँदा लोकतन्त्र, आफ्नो पक्षमा नहुँदा गुटबन्दी—यस्तो दोहोरो मापदण्डले पार्टी बलियो हुँदैन। आफूले जित्दा संगठनको विजय र आफूले हार्दा षड्यन्त्र देख्ने प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक संस्कार निर्माण गर्दैन।
अधिवेशनको अर्को विडम्बना पनि यही हो—सबै नेता एकताको कुरा गर्छन्, तर एकताको पहिलो परीक्षा पद बाँडफाँटमै असफल हुन्छ।
मञ्चमा सहमति, भाषणमा सहकार्य र सामाजिक सञ्जालमा एकताको सन्देश। तर निर्णयको घडीमा ‘मेरो मान्छे’ र ‘तिम्रो मान्छे’को हिसाब सुरु हुन्छ। यही प्रवृत्तिले काङ्ग्रेसभित्र एकता, सहमति र सहकार्यका शब्दलाई विस्तारै औपचारिक नारामा सीमित गरिरहेको छ।
विशेष महाधिवेशनपछि ‘सुध्रिएको काङ्ग्रेस’ भन्दै निर्वाचनको मैदानमा उत्रिएको काङ्ग्रेसका लागि अब यही पुरानो प्रवृत्ति घाँडो बन्न सक्छ।
किनकि जनताले पार्टीको विधान पढेर मात्रै निर्णय गर्दैनन्। उनीहरूले नेताको व्यवहार हेर्छन्। कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध हेर्छन्। फरक मत राख्नेलाई गर्ने व्यवहार हेर्छन्। आफूभन्दा फरक विचार बोकेको व्यक्तिलाई सम्मान गर्न सक्ने राजनीतिक संस्कार छ कि छैन—त्यो पनि हेर्छन्।
त्यसैले १५औँ महाधिवेशन काङ्ग्रेसका लागि नेतृत्व परिवर्तनभन्दा पनि राजनीतिक संस्कार परिवर्तनको परीक्षा हो।
दाङमा पनि अब प्रश्न कसले जित्छ भन्ने मात्रै होइन। प्रश्न यो हो—जित्नेले हार्नेलाई कसरी समेट्छ ? हार्नेले जित्नेलाई कसरी स्वीकार गर्छ ?
यदि अधिवेशनपछि विजेता समूहले पराजित समूहलाई पन्छायो भने काङ्ग्रेसको एकता अधिवेशनस्थलमै सकिन्छ। यदि पराजित समूहले परिणाम स्वीकार गर्न सकेन भने पनि त्यही हुन्छ। दुवै अवस्थामा काङ्ग्रेस कमजोर हुन्छ।
काङ्ग्रेसलाई अहिले आफ्ना नेता–कार्यकर्ताबीचको दूरी घटाउनुपर्ने आवश्यकता छ। किनकि गुटहरूबीचको दूरी बढ्दै जाँदा संगठनको शक्ति घट्छ। व्यक्ति बलियो भए पनि पार्टी कमजोर हुन्छ। र व्यक्ति केन्द्रित राजनीति लामो समय टिक्न सक्दैन।
अब काङ्ग्रेसका नेताहरूले एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ—पद स्थायी होइन, सम्बन्ध स्थायी हुन सक्छ।
आज सभापति भएको व्यक्ति भोलि सामान्य कार्यकर्ता हुन सक्छ। आज पराजित भएको व्यक्ति भोलि पार्टीको नेतृत्वमा पुग्न सक्छ। राजनीति यही परिवर्तनको नाम हो। त्यसैले आजको प्रतिस्पर्धालाई भोलिको सहकार्य नष्ट गर्ने कारण बनाउनु राजनीतिक दूरदृष्टि होइन।
दाङ काङ्ग्रेसका लागि अहिले अवसर पनि छ, चुनौती पनि। ठुलो राजनीतिक आधार भएको जिल्लाले नयाँ नेतृत्वको सन्देशलाई नयाँ राजनीतिक संस्कारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। तर यदि पुरानै शैलीमा पदका लागि समूह–उपसमूह निर्माण गर्ने, आफ्नालाई संरक्षण गर्ने र फरक मतलाई किनारा लगाउने अभ्यास दोहोरियो भने विशेष महाधिवेशनले दिएको परिवर्तनको सन्देश कमजोर हुनेछ।
काङ्ग्रेस सुध्रिएको हो भने अब त्यसको प्रमाण अधिवेशनपछि देखिनुपर्छ।
एकता भाषणमा होइन, निर्णयमा देखिनुपर्छ। सहमति घोषणामा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ। सहकार्य मञ्चमा होइन, संगठनभित्र देखिनुपर्छ। नत्र ‘नयाँ काङ्ग्रेस’ केवल नयाँ नारामा सीमित हुनेछ।
महाधिवेशनले नयाँ सभापति, नयाँ पदाधिकारी र नयाँ प्रतिनिधि चुन्न सक्छ। तर नयाँ राजनीतिक संस्कार आफैँ निर्वाचित हुँदैन। त्यसलाई नेता र कार्यकर्ताले आफ्नो व्यवहारबाट निर्माण गर्नुपर्छ।
त्यसैले अहिले काङ्ग्रेसभित्र एउटा प्रश्न गम्भीरतापूर्वक उठाउनैपर्छ— विशेष महाधिवेशनले काङ्ग्रेस सुधार्यो, कि काङ्ग्रेसका नेताहरू पनि सुध्रिए ?
यसको उत्तर महाधिवेशनको मञ्चबाट आउने छैन।
दाङका गल्लीमा, काङ्ग्रेसका कार्यकर्ताको अनुहारमा र अधिवेशनपछि नेताहरूको व्यवहारमा देखिनेछ। किनकि अब काङ्ग्रेसलाई केवल सुध्रिएको काङ्ग्रेसको दाबी होइन, सुध्रिएका नेताहरूको व्यवहार चाहिएको छ।
