दाङ । कसैका लागि संगीत मनोरञ्जन हो, कसैका लागि व्यवसाय। तर गायक भूपू पाण्डेका लागि संगीत आफ्नो जीवनको संघर्ष, समाजका पीडा र मानिसका मनभित्र गुम्सिएका भावनालाई अभिव्यक्त गर्ने माध्यम पनि हो। उनका गीतमा कहिले निराशाले थिचिएको जीवन बोल्छ, कहिले प्रेममा टुटेको मन र कहिले गाउँघर तथा बाल्यकालका साथीहरूको सम्झनाले भरिएको परदेशी मन।
यही सांगीतिक यात्रामा भूपू पाण्डेले नयाँ गीत ‘बड्डा’ सार्वजनिक गरेका छन्। गाउँघर छोडेर परदेशिनुपर्ने बाध्यता, वर्षौंपछि बाल्यकालका साथीहरूसँग हुने भेट र आफ्नै माटोप्रतिको अगाध मायालाई गीतले समेटेको छ। शब्द, संगीत र स्वर स्वयं पाण्डेको रहेको यस गीतले नेपाली समाजको परिचित तर भावनात्मक कथालाई सांगीतिक रूप दिएको छ।
परदेशमा पैसा कमाउन सकिएला, जीवनका आवश्यकता पूरा गर्न सकिएलान्, तर गाउँको चौतारी, बाल्यकालका साथी र आफ्नोपनले भरिएका ती दिनहरू कहाँबाट किनेर ल्याउनु? ‘बड्डा’को मूल भाव यही प्रश्नको वरिपरि घुम्छ। पारिवारिक दायित्व र आर्थिक बाध्यताले घर छोड्नुपर्ने नेपाली युवाको विवशता तथा लामो समयपछि साथीभाइ भेट्दाको खुसी गीतमा प्रतिबिम्बित छन्।
गाउँ छोडेर परदेश लाग्नुपर्ने बाध्यता, बाल्यकालका साथीहरूसँग बिताएका अविस्मरणीय पल र वर्षौंपछि हुने भेटको खुसी—यी सबै भावनालाई एउटै सांगीतिक कथामा उनेर गायक भूपू पाण्डेले नयाँ गीत ‘बड्डा’ सार्वजनिक गरेका छन्।
परदेशको कमाइले जीवनका आवश्यकता पूरा गर्न सकिएला, तर जन्मथलोको माया, बाल्यकालका सम्झना र साथीभाइसँगको आत्मीयता पैसाले किन्न सकिँदैन। यही मानवीय संवेदनालाई केन्द्रमा राखेर तयार पारिएको ‘बड्डा’ले विदेशिएका नेपालीको मनभित्र लुकेको गाउँको तिर्सना र पुराना सम्बन्धको मिठासलाई सांगीतिक अभिव्यक्ति दिएको छ।
गीतमा शब्द, संगीत र स्वर स्वयं भूपू पाण्डेको रहेको छ। भिडियोको छायाङ्कन राज पोखरेलले गरेका छन् भने पवन सिंखडाले सम्पादन गरेका छन्। गीतको भिडियो निर्देशन पनि पाण्डे आफैँले गरेका हुन्।
गाउँ छोड्नुपर्दाको पीडा, फर्केर भेटिँदाको खुसी
रोजगारीको खोजीमा घर छोड्नु, परिवारको भविष्यका लागि आफ्ना रहरहरू थाती राख्नु र आर्थिक जिम्मेवारी पूरा गर्न परदेशको कठिन जीवन स्वीकार्नु आज धेरै नेपालीको बाध्यता हो। गाउँमा बिताएका रमाइला दिन, साथीहरूसँगका बालसुलभ ठट्टा र आफ्नोपनले भरिएको वातावरण छोडेर टाढा पुग्नुपर्दा मनमा रहने खालीपनलाई ‘बड्डा’ले सम्झाउँछ।
समय बित्दै जान्छ, मानिसको जीवन बदलिन्छ र जिम्मेवारी थपिँदै जान्छन्। तर बाल्यकालका साथीहरूसँग जोडिएका सम्झना भने मनको कुनै कुनामा सुरक्षित रहिरहन्छन्। संयोगले वर्षौंपछि पुराना साथीहरूसँग भेट हुँदा उमङ्ग, आत्मीयता र विगतका दिनमा फर्किएजस्तो अनुभूति हुन्छ। ‘बड्डा’को भावभूमि यही आत्मीय पुनर्मिलन वरिपरि घुमेको छ।
विदेशमा रहेर कमाएको पैसाभन्दा आफ्नै गाउँको चौतारी, मेलापात, रमाइला गफ र साथीसँग बिताएका पल बढी प्रिय लाग्ने अनुभूति गीतको मूल संवेदना हो। यसले परदेशलाई केवल भौगोलिक दूरीका रूपमा होइन, मानिसलाई आफ्नो माटो र आत्मीय सम्बन्धबाट टाढा बनाउने बाध्यताका रूपमा चित्रण गर्छ।
‘छोटो छ जिन्दगी’देखि ‘पिरै पिर’सम्मको सांगीतिक यात्रा
भूपू पाण्डेको सांगीतिक यात्रामा जीवनका भोगाइ, युवाका समस्या, प्रेम, विछोड र सामाजिक यथार्थका विषय पटकपटक दोहोरिएका छन्। उनका गीत मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैनन्; कतिपय सिर्जनाले नेपाली समाजको वास्तविकता र आममानिसका दबिएका भावनालाई पनि आवाज दिएका छन्।
पाण्डेको सांगीतिक परिचयलाई व्यापक बनाउने गीतमध्ये ‘छोटो छ जिन्दगी’ विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। नारायण नेपालको शब्द, पाण्डेको संगीत तथा भूपू पाण्डे र मेलिना मैनालीको स्वर रहेको उक्त गीतले उनको गायन र संगीत सिर्जनाको चर्चा बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
त्यस्तै, ‘छाता’ र ‘जाँदा जाँदै बन्दीपुर पुग्यो’ जस्ता गीतले पनि उनलाई श्रोतामाझ चिनाउन सहयोग गरेका छन्। ‘छाता’मा प्रेम र रोमान्सको भाव भेटिन्छ भने उनका अन्य सिर्जनामा जीवनका फरकफरक अनुभूति प्रस्तुत भएका छन्।
सन् २०२४ मा सार्वजनिक भएको ‘पिरै पिर’ले भने पाण्डेको सांगीतिक यात्रालाई सामाजिक यथार्थसँग अझ नजिकबाट जोड्यो। बेरोजगारी, आर्थिक अभाव, पारिवारिक जिम्मेवारी र विदेश जानुपर्ने दबाबले युवाको जीवनमा सिर्जना गर्ने निराशालाई गीतले उठाएको छ। बाहिरबाट हेर्दा जीवन राम्रो देखिए पनि आर्थिक अभावले भित्रभित्रै पिरोलिरहेको अवस्थालाई गीतले मार्मिक रूपमा व्यक्त गरेको छ।
‘पिरै पिर’मा उठाइएको परदेशिनुपर्ने बाध्यता र ‘बड्डा’मा व्यक्त गरिएको गाउँको सम्झनाबीच भावनात्मक सम्बन्ध देखिन्छ। एउटा गीतले किन घर छोड्नुपर्छ भन्ने पीडा सुनाउँछ भने अर्कोले घर छोडेपछि पनि मन किन गाउँमै रहिरहन्छ भन्ने अनुभूति गराउँछ।
यस अर्थमा ‘बड्डा’लाई पाण्डेका अघिल्ला सिर्जनाबाट अलग्गिएको विषयभन्दा पनि उनले निरन्तर उठाउँदै आएको नेपाली जीवनको कथा र मानवीय सम्बन्धको अर्को पाटोका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
आफ्नै भोगाइसँग जोडिएको संगीत
दाङको देउखुरीमा बाल्यकाल बिताएका पाण्डेको सिर्जनामा नेपाली समाजका सामान्य मानिसका कथा र परदेशसँग जोडिएका अनुभूति बारम्बार देखिन्छन्। उनको सांगीतिक यात्रामा संघर्ष, अवसरको खोजी र जीवनका यथार्थसँग जोडिएका विषयले विशेष स्थान पाएका छन्।
उनका गीतमा देखिने सामाजिक संवेदनाले श्रोताले आफ्नै जीवनका घटना, परिवारको अवस्था र समाजमा देखेका पात्रसँग सिर्जनालाई जोडेर हेर्न सक्ने आधार दिन्छ। ‘बड्डा’मा पनि गाउँ छोडेका युवाको मनोदशा र समयले टाढा बनाएका साथीबीचको आत्मीयतालाई समेटिएको छ।
गीतको भिडियोमा राज पोखरेलको छायाङ्कन र पवन सिंखडाको सम्पादन रहेको छ। गीतको अवधारणा र दृश्य प्रस्तुतिमा पाण्डे स्वयंको निर्देशन रहनुले सिर्जनाको भावलाई दृश्य माध्यमबाट व्यक्त गर्ने जिम्मेवारीसमेत उनैले लिएका छन्।
सम्झनाको गीत, सम्बन्धको कथा
समयसँगै मानिसको बसोबास बदलिन सक्छ, पेसा बदलिन सक्छ र जीवनका प्राथमिकता पनि फेरिन सक्छन्। तर आफू हुर्किएको गाउँ, बाल्यकालका साथी र परिवारसँग जोडिएका स्मृतिहरू जीवनका अमूल्य सम्पत्ति बनिरहन्छन्। ‘बड्डा’ले यही सत्यलाई संगीतको माध्यमबाट स्मरण गराउँछ।
वैदेशिक रोजगारी र आर्थिक बाध्यताले लाखौँ नेपालीलाई आफ्नो जन्मथलोबाट टाढा पुर्याएको वर्तमान सन्दर्भमा गीतको विषयवस्तु धेरैका लागि परिचित र भावनात्मक हुन सक्छ। परदेशमा रहेका नेपालीले यसमा आफ्नो गाउँ सम्झन सक्छन् भने गाउँमै रहेका श्रोताले टाढिएका आफन्त र साथीहरूको अभाव महसुस गर्न सक्छन्।
भूपू पाण्डेका अघिल्ला सिर्जनाझैँ ‘बड्डा’ले पनि जीवनका सहज तर गहिरा अनुभूतिलाई संगीतसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। गीतले कति श्रोतालाई छुन्छ र कस्तो प्रतिक्रिया पाउँछ भन्ने कुरा आगामी दिनमा देखिनेछ। तर यसको मूल भाव स्पष्ट छ—मानिस जहाँ पुगे पनि आफ्नो माटो, बाल्यकाल र आत्मीय सम्बन्धको सम्झना मनबाट सजिलै मेटिँदैन।
‘मरेको लास’ : लगानी डुब्दा पनि नटुटेको संगीतप्रतिको मोह
भूपूको सांगीतिक यात्रालाई बुझ्न ‘बड्डा’ मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उनका पुराना सिर्जना र ती सिर्जनासँग जोडिएका संघर्षका कथा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
सन् २०२० मार्च १६ मा सार्वजनिक भएको ‘मरेको लास’ भूपूको सांगीतिक यात्राको त्यस्तै एउटा सिर्जना हो। आदिम केसीको शब्दरचना, भूपू पाण्डेको संगीत तथा स्वर रहेको यस गीतमा रियाशा दाहाल र भूपू स्वयंले अभिनय गरेका छन्। शिवरञ्जनी रागमा आधारित यस गीतको निर्देशन अनिलकृष्ण मानन्धरले गरेका हुन्।
‘मरेको लास’ले पारिवारिक जीवनमा सुख दिन नसकेको एक पुरुषको पीडा र त्यसले उसको मानसिक अवस्थामा पार्ने प्रभावलाई कथाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। प्रेम, सम्बन्ध, विछोड र निराशाको भाव बोकेको गीतमा आफ्नै मानिस पराई बन्दा मनभित्र उत्पन्न हुने रिक्तता अभिव्यक्त भएको छ।
गीतका शब्दमा प्रेमको अपेक्षा र निराशाबीचको द्वन्द्व भेटिन्छ। आफ्नै मानिस टाढिँदा मानिसभित्रको भावनात्मक संसार कसरी भत्किन्छ भन्ने कुरा गीतको कथाले देखाउँछ।
तर गीतको सिर्जनात्मक पक्ष जति संवेदनशील थियो, त्यसबाट प्राप्त आर्थिक प्रतिफल भने अपेक्षाअनुसार हुन सकेन। कान्तिपुरमा प्रकाशित भूपूको सांगीतिक संघर्षसम्बन्धी फिचरअनुसार ‘मरेको लास’मा गरेको लगानी पनि डुबेको थियो। आर्थिक क्षति र निराशाका बाबजुद उनले संगीतप्रतिको मोह त्यागेनन्।
यही निरन्तरता उनको यात्राको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। गीत सार्वजनिक गर्नु, त्यसमा लगानी गर्नु र अपेक्षित सफलता नपाउनुका बाबजुद फेरि अर्को सिर्जनामा जुटिरहनु सजिलो काम होइन। भूपूको सांगीतिक यात्रामा असफलता अन्तिम बिन्दु बनेन; बरु अर्को प्रयासका लागि अनुभव बन्यो।
असफलताले रोक्न नसकेको सांगीतिक यात्रा
भूपू पाण्डेको यात्रा एउटा गीत चर्चित भएपछि सुरु भएको कथा होइन। यो लामो अभ्यास, आर्थिक चुनौती, सिर्जनामा गरिएको लगानी र पटकपटकको निराशाबीच निरन्तर अघि बढेको यात्रा हो। उनका पुराना सिर्जनाले अपेक्षित सफलता नपाए पनि उनले संगीतलाई आफ्नो अभिव्यक्तिको माध्यम बनाउन छाडेनन्। ‘मरेको लास’मा डुबेको लगानीदेखि ‘छोटो छ जिन्दगी’ले दिएको उत्साह र ‘पीरै पिरमा’ले दिलाएको पहिचानसम्मका घटनाले यही निरन्तरतालाई देखाउँछन्।
भूपूका गीतको साझा विशेषता जीवनका वास्तविक अनुभूतिसँग नजिक हुनु हो। उनी कहिले सम्बन्धमा आएको दरारलाई संगीतमा उतार्छन्, कहिले युवाको निराशालाई आवाज दिन्छन् त कहिले गाउँघरको सम्झना र मित्रताको आत्मीयता प्रस्तुत गर्छन्।
‘बड्डा’ले कस्तो लोकप्रियता हासिल गर्छ भन्ने कुरा समयले बताउनेछ। तर गीतले उठाएको विषय नेपाली समाजका लागि अपरिचित छैन। रोजगारीका लागि घर छोडेका युवा, विदेशमा रहेका नेपाली र गाउँमै बसेर टाढिएका आफन्त सम्झिरहेका मानिस—सबैले यसका भावमा आफ्नो जीवनको कुनै न कुनै अंश भेट्न सक्छन्।
अन्ततः भूपू पाण्डेको सांगीतिक यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—सफलता तुरुन्त नआउँदैमा सिर्जनाको मूल्य समाप्त हुँदैन। कहिलेकाहीँ असफलताले कलाकारलाई अझ गहिरो बनाउँछ, जीवनका यथार्थसँग नजिक पुर्याउँछ र अर्को सिर्जनाका लागि तयार पार्छ। ‘मरेको लास’देखि ‘पीरै पिरमा’ हुँदै ‘बड्डा’सम्म आइपुग्दा भूपूको यात्रा केवल गीतहरूको सूची होइन; यो संघर्ष, संवेदना र निरन्तर अघि बढिरहने एउटा सांगीतिक कथा हो।
